Şifalı bitkileri toplamada dikkat etmemiz gereken hususlar:

  • Öncelikle “doğa koruma” bilinciyle toplama yapmamız gerekir. “Vahşi toplama” olarak tabir edilen bitkilerin kökünün kurutulduğu toplama şeklinden kaçınmalıyız. Bu tarz bir toplamayla, toplayıcılar da kendi bindikleri dalı kesmiş olurlar. Bugünü kurtarayım derken sonraki yıllardaki ekmeğinden olurlar. Sürdürülebilir toplama için bitkinin biyolojisinin bilinmesi gerekir. Kökleri kullanılan bitkiler için özellikle bu hususa dikkat edilmesi gerekir.
  • Kökleri kullanılan bitkilerde her bölge için kota ve sınırlı bir alanda toplama izni verilmeli. Toplayıcılar temel botanik bilgilerini de içeren konularda eğitilmeli ve türlerin devamlılığının önemi toplama yapanlara aktarılmalı.
  • Toprak üstü kullanılacak bitkiler için de aynı şartlar sağlanmalı.
  • Az bulunan türler toplanmamalı.
  • Toplama materyaline konulan bitkilerin üstü açık olmalı ve yanlardan hava alması sağlanmalı. Kararmayı önlemek için bastırılmamalı. Doğal örgü sepet ve küfeler kullanılabilir.
  • Üzerinde hastalık belirtisi olan, leke bulunan ve böcekli olan kısımlar toplanmamalı. Bazen yaprakların böcekler tarafından parçalandığı görülür. Hatmi çiçekleri toplama zamanı geçilirip tohuma yakın dönemde toplandığında böceklenir. Bazı bitkilerin yapraklarında sümüklü böcek zararı olur. Bu tür kısımlar toplanmamalı.
  • Bitkilerin devamlılığını yine o yörenin insanı sağlar. Yöre insanı bitkilerden ekonomik gelir elde etmeye başladığında ve bu eğitimlerle desteklendiğinde koruma bilinci artmaktadır. Bizim eğitim anlamında katkı sağladığımız Kars’ın Boğatepe köyünde örnek bir proje hayata geçti. Yöre insanı artık bitkileri hem kendi sağlıkları için kullanıyor hem de ekonomik gelir elde ediyor. Sonucunda da sahiplenip koruyorlar.
  • Tıbbi bitkiler, belirli dönemlerde etken maddece zengindirler. Etken maddece zengin oldukları dönemlerde hasat edilmeleri, hasat zamanlarının -etkili maddece zengin oldukları dönemin- bilinmesi gerekir. Özel toplama kaydı belirtilmeyen bitkiler için aşağıdaki hususlara göre toplama yapabiliriz:

 

Çiçeklerin toplanması:

Çiçekler tomurcuk aşamasındayken zaman toplanır.  Genellikle öğle saatlerinde, kuru havada toplanması tavsiye edilir. Sığırkuyruğu çiçeklerini örnek verebiliriz. Sığırkuyruğu çiçeklerini, çiçekler açtıktan hemen sonra toplamakta fayda var. Yoksa kısa zamanda yere dökülüyorlar.

 

Yaprakların ve toprak üstü kısmın (herba) toplanması:

Çiçek açma zamanında toplanırlar. Yaprakların yapısı bozulmamalı. Adaçayı ve limon otu yapraklarını örnek verebiliriz. Ticaret için görünümleri de önemlidir. Sarı kantaronlar çiçekler tam açılmadan tomurcuk aşamasındayken toplanmalıdır. Sarı kantaronun tomurcuk döneminde bir tomurcuk alınır, iki bas parmağı tırnağı arasında ezilir. Tırnaklar kırmızıya boyandığında tam toplama vaktidir diyebiliriz.

 

Köklerin toplanması:

Bitkinin toprak üstü kısımları tamamen kuruduğunda haset edilir. Kediotu kökünü örnek verebiliriz. Kurutmadan önce topraklı olduğundan yıkamakta fayda var. Köklerin yağmurlu günlerden sonra çıkarılması daha kolaydır Meyankökü için durum tersidir. Meyankökünün etken maddesi olan gliserizin çiçek açma zamanında çok olduğundan çiçekler açtığında toplanır.

 

Tohumların toplanması:

Tohumları tam olgunlaşmasını sağladıktan sonra toplayabiliriz. Devedikenini tohumunu örnek verebiliriz.

 

Kabukların toplanması:

Bitki yapraklarını döktüğünde yağmurlardan sonra veya bitkiye su yürümeye başladığında toplayabiliriz. Söğüt kabuğunu örnek verebiliriz.

Doğru bitki türünü topladığımızdan emin olmamız gerekir. Zira etken maddeler, tür farklarına göre de değişebilmektedir. Örneğin tıbbi papatya olarak, Latince adı Matricaria recutita olan papatya türü satılması gerekirken bu türle hiç yakınlığı olmayan diğer papatya türleri satılabilmektedir. Diğer papatya türleri ya beklenen etkiyi göstermemekte ya da istenmeyen etkilere sebep olabilmektedir. Son zamanlarda adını sıkça duyduğumuz yabanmersini de yaygın hatalardan biridir. Yabanmersini, Latince adıyla Vaccinium mytillus olarak bilinen türdür. Blueberry olarak da bilinir. Ülkemizde özellikle Doğu Karadeniz bölgesinde doğal olarak yetişir. Meyveleri kuruduğunda da maviye çalar renklidir. Doğru tür budur. Tadı ekşimsidir. Ancak hâlihazırda satılan türün Latince adı Vaccinium macrocarpa’dır. Cranberry olarak da bilinir. Meyveleri parlak kırmızıya çalar renklidir. Kuruyemişçilerde de yabanmersini adıyla sıralanarak satılan tür bu türdür. İkisi farklı türdür. Bazı dükkanlarda bu ayrımı sadece rengi ile bildiği için gerçek yabanmersini diye Latince adı Myrtus communis olan ve Akdeniz iklimin hakim olduğu bölgelerimizde doğal olarak yetişen “mersin” bitkisinin meyvelerini satmaktadır.

 

Doğru tür için, ticaretini yapan kuruluşlara iki yol önerebiliriz:

Ülkemizde fen ve eczacılık fakülteleri bünyesinde, bitkilerin teşhisinin yapıldığı herbaryumlar bulunuyor. Bitkiler ticari olarak toplatılmadan önce, alınan numuneler bu herbaryumlarda teşhis ettirilir.

Doğru türlerin tohumları temin edilip uygun bir arazide bitkilerin yetiştiriciliği yapılır.

 

  • Bitkileri temiz bölgelerden toplamalıyız. Otoyollara yakın yerlerden toplama yapılmamalı, yapılacaksa da en az 200 m uzaklıktaki yerlerden toplanmalıdır. Bazı bitkiler zararlı maddeleri hemen emip bünyelerine alırlar. Özellikle kekik, adaçayı, sater gibi ballıbabagiller ailesindeki bitkileri toplarken bu durumu aklımıza getirmemiz gerekir. Fabrika çevreleri, yakınında kimyasal ilaçlama yapılan araziler, tren ve karayolu kenarları, kirli su çevresi, kimyasal gübreleme yapılan alanlar ve yoğun egzoz dumanına maruz kalan bölgelerden, şehir içindeki alanlardan bitki toplamamız gerekir.
  • Tıbbi bitkiler için kayıt sistemi oluşturulmalıdır. Toplayıcıdan temin edildiyse toplayıcıların adı, adresi, komisyoncunun adı ve adresi, toplanan yerin özelliği ve adresi, toplanan miktar, toplanma tarihi gibi konuları kaydetmemiz gerekir. Bu şekilde bir kayıt sistemi, ileride yapılacak çalışmalara için de oldukça faydalı olacaktır.
  • Toplanma zamanlarının da bilinmesi gerekir. Çünkü gün içinde bile farklı toplama zamanlarına göre etken madde oranları değişebiliyor. Genellikle öğleden önce ve akşamüzeri saatlerde toplanması tavsiye edilir. Alkoloit içeren bitkiler kapalı havalarda, uçucu yağ içerenler de açık havalarda hasat edilir. Alkoloit içerenler zehirli olduklarından toplamaya yaparken azami dikkat edilmesi gerekir.
  • Toplama esnasında özel bıçaklardan, makaslardan, oraklardan faydalanılabilir. Geniş tarlalarda üretim yapıldıysa özel hasat makineleri düşünülmeli. Mayıs papatyası gibi türler için özel taraklı toplama aletleri gibi özel araçlar kullanılmalı.
  • Sabah erken saatler ve yağmurlu günlerde toplanan bitkilerde kurutma esnasında kararmalar ve çürümeler olacağından bu zamanlarda toplama yapmamakta fayda var.
  • Bitki toplandıktan sonra hemen kurutma alanına götürülemiyorsa üst üste bastırarak yığılmamasına dikkat etmemiz gerekir. Aksi takdirde kızışma sonucu çürümelere sebep olur. Kurutma yapıldıktan sonra, en fazla 3-5 saat içinde kurutma işlemine başlanmasını tavsiye ederiz.

 

Nazım Tanrıkulu

BAÇEM Müdürü

Tarih: 30.07.2021 10:46
Baçem eğitimleri hangi alanda yoğunlaşmalıdır?
Baçem bilgilendirme blog
Baçemden diğer haberler
Etkinliğin ikinci günü Prof.Dr. Ayten Altıntaş, Prof.Dr. Yüksel Kan, Prof.Dr. Murat Kartal ve BAÇEM uzmanlarının rehberliğinde Kazdağları’nda Botanik Gezisi yapılmış, Kaz Dağlarında doğal olarak yetişen tıbbi ve aromatik bitkiler tanıtılmıştır.
27 Kasım 2018’de başlayıp 9 gün boyunca devam eden 72 saat süreli tıbbi ve aromatik bitkiler yetiştiriciliği kursumuzdan 147 kursiyer 7 Aralık 2018 tarihinde yapılan törenle MEB onaylı sertifikaları takdim edilerek mezun olmuştur.
Düzce Üniversitesi ile Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Yetiştiriciliği ve Fide Temini konulu toplantı BAÇEM de gerçekleştirildi.
Balıkesir Çiftçi Eğitim Merkezi'nde (BAÇEM) üçüncüsü düzenlenecek olan Uygulamalı ve MEB Sertifikalı Tıbbi Aromatik Bitkiler Yetiştiriciliği Kursu, BAÇEM, Burhaniye Halk Eğitim Merkezi ve BALMEK (Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Meslek Edindirme Kursları) iş birliği ile organize edilmektedir.